Một tuần khá dày. Quốc hội mở lại câu chuyện về cách Việt Nam xử lý hợp đồng thương mại, quyền lực thị trường của nền tảng số và dữ liệu người tiêu dùng. Song song, Chính phủ ban hành hai nghị định có hiệu lực ngay trong năm nay. Dưới đây là những điểm tôi cho là đáng chú ý nhất, kèm đánh giá về mức độ doanh nghiệp nên phản ứng.
Sửa bốn luật cùng lúc: thay đổi lớn nhất nằm ở hợp đồng và nền tảng số
Ngày 28/10, Quốc hội thảo luận dự án sửa đồng thời Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Gộp bốn luật vào một dự án nghe có vẻ kỹ thuật. Nhưng ít nhất ba điểm trong đó chạm thẳng vào cách doanh nghiệp đang ký hợp đồng và vận hành kinh doanh.
Chế tài thương mại có thể quay về một hệ quy chiếu
Dự thảo đề xuất bãi bỏ một số quy định riêng về hợp đồng và chế tài trong Luật Thương mại, để xử lý tình trạng chồng chéo với Bộ luật Dân sự. Giới hành nghề đã tranh luận chuyện này nhiều năm. Cùng một hợp đồng mua bán hàng hóa, các bên thường phải đặt cạnh nhau hai cách tiếp cận khác nhau về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và quyền tạm ngừng, đình chỉ hay hủy hợp đồng.
Nếu đi theo hướng này, câu hỏi thực tế nhất là mức trần phạt vi phạm mà hợp đồng B2B lâu nay vẫn dựa vào sẽ còn hay không, và hợp đồng đang thực hiện được xử lý ra sao khi luật mới có hiệu lực. Theo tôi, tranh chấp sẽ phát sinh nhiều nhất ở phần chuyển tiếp, chứ không phải ở bản thân việc bãi bỏ. Đây là điểm cần theo dõi sát khi dự thảo được chỉnh lý.
Thống lĩnh thị trường không còn chỉ là chuyện thị phần
Đề xuất sửa Luật Cạnh tranh đưa vào các yếu tố rất đặc thù của kinh tế số khi đánh giá vị trí thống lĩnh và sức mạnh thị trường đáng kể: dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới, chi phí chuyển đổi và hệ sinh thái số. Theo đề xuất, doanh nghiệp có thị phần từ 10% nhưng có sức mạnh thị trường đáng kể cũng có thể nằm trong phạm vi đánh giá.
Nói cách khác, một nền tảng chưa lớn về thị phần vẫn có thể bị xem xét kỹ nếu nắm được dữ liệu và giữ chân được người dùng. Với thương mại điện tử, gọi xe, giao đồ ăn, thanh toán hay nội dung số, phân tích cạnh tranh trong thương vụ M&A hoặc khi thiết kế chính sách giá sẽ không thể dừng ở con số thị phần. Dự thảo cũng làm rõ hành vi dùng giao diện số gây nhầm lẫn, tức những thiết kế dẫn người dùng đến quyết định họ không thực sự muốn, và đề xuất thời hiệu xử phạt 5 năm đối với một số vi phạm cạnh tranh đặc thù.
Đồng ý sử dụng dữ liệu phải tách theo từng mục đích
Dự thảo sửa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng yêu cầu cơ chế để người tiêu dùng đồng ý hoặc từ chối việc sử dụng dữ liệu theo từng mục đích, thay vì một nút chấp thuận chung cho tất cả. Hướng đi này khớp với pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng đặt thêm một lớp nghĩa vụ ngay trong quan hệ với người tiêu dùng.
Doanh nghiệp đang gộp đồng ý nhận tin marketing, chia sẻ dữ liệu cho đối tác và phân tích hành vi vào một ô đánh dấu duy nhất nên rà lại luồng đăng ký từ bây giờ. Kinh nghiệm của tôi là phần sửa giao diện và hệ thống luôn tốn thời gian hơn phần sửa chính sách.
Ở mảng ngoại thương, việc cấp và kiểm tra C/O dự kiến được phân cấp về cấp tỉnh, trong khi hệ thống C/O điện tử vẫn quản lý tập trung. Với nhà xuất khẩu, đây là thay đổi theo hướng thuận lợi.
Đánh giá chung: đây vẫn là dự thảo. Tôi không khuyến nghị sửa mẫu hợp đồng hay thay đổi kết luận về vị trí thống lĩnh dựa trên một văn bản chưa thông qua. Việc nên làm lúc này là xác định trước hợp đồng nào, sản phẩm nào sẽ chịu ảnh hưởng nhiều nhất, để khi luật được thông qua doanh nghiệp không phải chạy theo.
Nghị định 397: vốn nước ngoài đứng ngoài một nhóm hàng quốc phòng, an ninh chuyên dùng từ 01/11/2026
Ban hành ngày 26/10 và có hiệu lực chỉ vài ngày sau đó, Nghị định 397/2026/NĐ-CP sửa quy định về điều kiện đầu tư kinh doanh phục vụ quốc phòng, an ninh. Doanh nghiệp không phải cơ sở công nghiệp quốc phòng, an ninh nòng cốt, nếu muốn tham gia một số hoạt động kinh doanh quân trang, quân dụng, trang thiết bị và công nghệ kỹ thuật chuyên dùng, phải đáp ứng ba điều kiện: thành lập hợp pháp, không có vốn đầu tư nước ngoài, và được cơ quan có thẩm quyền đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc lựa chọn qua đấu thầu.
Dễ có xu hướng đọc quy định này thành lệnh cấm FDI vào công nghệ, điện tử hay ngành an ninh nói chung. Cách đọc đó quá rộng. Phạm vi chỉ là nhóm sản phẩm và hoạt động chuyên dùng được xác định. Nhưng chính vì phạm vi hẹp và kỹ thuật, rủi ro lại nằm ở khâu thẩm định: một nhà sản xuất thiết bị có vài khách hàng là đơn vị quốc phòng, an ninh hoàn toàn có thể rơi vào phạm vi điều chỉnh mà không ai trong thương vụ để ý.
Các đơn đặt hàng, hợp đồng thuộc phạm vi này đã được phê duyệt trước ngày hiệu lực được tiếp tục thực hiện. Với nhà đầu tư nước ngoài đang mua cổ phần một doanh nghiệp kỹ thuật, nên bổ sung bước kiểm tra danh mục sản phẩm, tình trạng đơn hàng và cơ cấu vốn trước khi chốt giá và điều khoản giao dịch.
Nghị định 396: thủ tục dự án tín chỉ carbon chuyển về cấp tỉnh từ 12/12/2026
Thị trường carbon trong nước tiếp tục được lắp thêm phần thủ tục. Nghị định 396/2026/NĐ-CP điều chỉnh việc cấp tài khoản trên Hệ thống đăng ký quốc gia, đăng ký và điều chỉnh dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong nước, thay đổi thành phần tham gia, hủy dự án và cấp tín chỉ. Thủ tục được thực hiện tại cấp tỉnh hoặc trực tuyến tùy trường hợp, có bộ mẫu hồ sơ mới, và quy trình đăng ký dự án có các mốc rõ ràng: thông báo tính hợp lệ trong 3 ngày làm việc, công khai lấy ý kiến 22 ngày làm việc, sau đó hoàn thiện, thẩm định và phê duyệt.
Điểm cần đọc kỹ là chuyển tiếp. Chỉ hồ sơ thuộc một số nhóm thủ tục nhất định đã được bộ quản lý lĩnh vực tiếp nhận trước 01/08/2026 mới không phải nộp lại. Không nên mặc định mọi hồ sơ đang xử lý đều được giữ nguyên. Với nhà đầu tư mua lại dự án tạo tín chỉ, ngày tiếp nhận hồ sơ trở thành một dữ kiện phải xác minh, chứ không còn là chi tiết hành chính.
Cơ cấu lại vốn nhà nước 2026-2030: nguồn thương vụ, không phải giấy phép
Quyết định 2054/QĐ-TTg ngày 27/10 phê duyệt danh mục doanh nghiệp tiếp tục giữ nguyên tỷ lệ vốn nhà nước và danh mục doanh nghiệp sẽ sắp xếp, cơ cấu lại vốn nhà nước trong giai đoạn 2026-2030. Với nhà đầu tư, đây là tấm bản đồ khá hữu ích để biết doanh nghiệp nào có thể mở cửa cho thoái vốn hoặc tái cấu trúc sở hữu.
Tuy nhiên, có tên trong danh mục không có nghĩa là một giao dịch cụ thể đã được chấp thuận. Cơ quan đại diện chủ sở hữu vẫn quyết định thời điểm và hình thức, và mỗi thương vụ vẫn phải đi qua quy trình phê duyệt, định giá, đấu giá riêng. Ở các giai đoạn trước, tiến độ thoái vốn nhà nước thường chậm hơn kế hoạch. Vì vậy, lịch giao dịch và điều kiện tiên quyết nên được thiết kế với độ trễ hợp lý ngay từ đầu.
Những điểm khác đáng theo dõi
Quốc hội cũng thảo luận dự án Luật Chứng khoán sửa đổi, tập trung vào minh bạch thị trường và bảo vệ nhà đầu tư, và dự án Luật Nhà ở sửa đổi với trọng tâm là nhà ở cho thuê, nhà ở xã hội và quản lý chung cư. Cả hai vẫn đang ở giai đoạn thảo luận. Nhà đầu tư vào công ty đại chúng, căn hộ dịch vụ hay bất động sản cho thuê nên theo dõi, nhưng chưa nên áp dụng đề xuất như quy định hiện hành.
Bộ Tài chính vừa công bố văn bản hợp nhất về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư. Đây là công cụ tra cứu tiện lợi, không phải quy định mới với mức phạt mới. Ở mảng lao động, doanh nghiệp sử dụng người nước ngoài nên chuẩn bị cho Nghị định 393/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 05/12/2026, trong bối cảnh cơ quan bảo hiểm xã hội đang đẩy mạnh thu hồi nợ và yêu cầu truy đóng. Về thuế, tuần này chưa có văn bản mới đáng kể tác động chung đến doanh nghiệp.
Nhận định
Tuần này ít thay đổi buộc doanh nghiệp phải hành động ngay, trừ nhóm nhà đầu tư liên quan đến hàng quốc phòng, an ninh chuyên dùng. Nhưng xu hướng thì đã khá rõ. Pháp luật Việt Nam đang dịch trọng tâm từ thủ tục sang hành vi thị trường, nhất là với dữ liệu và nền tảng số. Doanh nghiệp chuẩn bị sớm sẽ có lợi thế khi các dự thảo này trở thành luật.
Nếu doanh nghiệp của bạn đang đánh giá tác động của các thay đổi trên đến hợp đồng, thương vụ M&A hay hoạt động đầu tư tại Việt Nam, đội ngũ Socius Consultancy Law Firm có thể cùng bạn rà soát cụ thể.
Bài viết mang tính cập nhật thông tin và nhận định chung, không phải ý kiến tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể.